Rooi maar raak

In de Limburgse archieven vinden we meer van dit soort rigoureuze rooiacties. Dat betreft overigens zelden kastanjebomen. De enige bekende kastanjeboom die werd gerooid en te vinden is in het archief, was op de hoek van de Lambertusstraat halverwege jaren vijftig van de vorige eeuw. Die jaren vijftig zijn tegelijkertijd de periode waarin veel bomen worden gerooid. In de bloemenbuurt zijn het alleen al de Hyacintstraat, Tulpenstraat en Rozenstraat, waar men de bestaande bomen zal gaan missen.

Bomen en economie

De belangrijkste rooiactie van de jaren vijftig vindt echter plaats buiten de eigenlijke stad. In 1957 wordt in Amby (nu een wijk in Noordoost Maastricht) maar liefst drie hectaren appelbomen gerooid om plaats te maken voor akkerland. De reden lijkt daarmee economisch. Dat is een bekend gegeven, want in die periode verdwijnen landelijk veel (hoogstam)boomgaarden. Eén bewijs vinden we echter in hetzelfde archief van de gemeente Maastricht dat economische belangen niet altijd voorrang krijgen op bomen. In 1953 verzoekt de directie van Wagemans en Van Tuinen N.V. om een aantal bomen te mogen kappen voor de fabriek aan het Volksplein (zie foto). De gemeente wijst het verzoek van de beroemde meubelfabriek af: de directie kijkt al bijna 20 jaar tegen de bomen aan (na de aankoop van het oude mouthuis in 1935), dat kan ook nog wel even blijven voortduren. Tegenwoordig zijn niet alleen de bomen van destijds verdwenen, maar is de hele brouwerij/fabriek omgevormd tot wooneenheden.

Verhalen over landschap

Het zijn juist deze lokale landschapsverhalen die we graag een plek geven in onze activiteiten. Mochten we ooit in Amby zijn en mocht de oude boomgaard nog steeds akker zijn, dan spreken we daar graag over met de lokale mensen. Maar de tegenwoordige gebruikers van dat land weten waarschijnlijk niet dat daar ooit een hoogstamboomgaard stond. Want net als de bomen voor de oude meubelfabriek/brouwerij, zal de akker in Amby niet meer bestaan. Maar verhalen blijven gelukkig, in of buiten de archieven, zolang we ze maar vertellen. Daar gaan we dus graag mee door in Het Leege Land.

Regionaal Historisch Centrum Limburg (RHCL), toegang 20.074B: Gemeentewerken Maastricht, diverse inv.nrs.

Idem, toegang 20.129A: Burgerlijk Armbestuur van Maastricht, inv. nr. 3429.

Charter

In 1369 verklaren de de abten van Wittewierum en Feldwerd dat zij met de rechters en gemeente van Fivelgo zes dijkrechters hebben gekozen en bepalingen hebben vastgesteld om de vrede en veiligheid en het onderhoud van de lokale dijken te verzekeren (zie bronvermelding hieronder).

Abdij

De ene abdij waarvan hier sprake is (Feldwerd of het Oldeklooster te den Damme) lag bij Holwierde. De andere, is de Premonstratenzer abdij Bloemhof in Wittewierum, die werd gesticht in 1213.  De kloosterlingen van beide abdijen waren actief met ‘techniek in het landschap’ (zoals ons motto luidt). Tezamen met de plaatselijke bewoners bouwden ze dijken en brachten ze het nieuwe land in cultuur. Dat deden de monniken van de abdij Bloemhof waarschijnlijk gedurende drie eeuwen. In 1561 werd de abdij opgeheven en nu herinneren alleen nog archeologische resten onder de kerk van Wittewierum aan de ontginnende monniken. De abdij Feldwerd had erg te lijden onder het oorlogsgeweld aan het begin van de Tachtigjarige Oorlog en de laatste abt stierf in 1608.

Rivier de Fivel

In de akte over nieuwe benoemingen in de Fivelgo uit 1369, wordt ook een belangrijke historisch-geografische waternaam geïntroduceerd: de rivier de Fivel, waaraan de go haar naam ontleent. Voor 1100 vormde deze rivier met haar brede boezem een open doorgang naar de zee, waar het achterland bij hoog water erg onder te lijden had. Tussen 1100 en 1300 verloor de rivier echter haar dreiging door de bedijking, die weer het werk was van de monniken van onder andere de genoemde abdijen. Die dijken zorgde ervoor dat de Fivel dichtslibde. We herkennen de riviernaam nu alleen nog in de gebiedsnaam Fivelgo of Fivelingo.

Inspiratie

In toeristische informatie is te lezen dat de bedding van de Fivel nog te herkennen is. Daar kunnen we op afstand (Het Leege Land zit in ‘s-Hertogenbosch) niet over meepraten. Wij herinneren ons van onze eigen activiteiten in Noord-Oost Groningen eigenlijk vooral de wierden. Een duidelijkere invloed van de mens op het landschap dan die Groningse bergen kunnen we ons eigenlijk niet voorstellen. Eventuele zichtbare resten van de bedijkte verdwenen Fivel zijn dan gewoon extra cadeautjes, waar we graag eens activiteiten rond zouden organiseren.

Meer informatie over de activiteiten van Het Leege Land rond verdwenen of zichtbare landschapselementen, vindt u op onze site.

Groninger Archieven, toegang 2100: Stadsbestuur van Groningen (1), inv.nr. 102.

Het bos van de kerk

Het kerkenbos in Zeist dankt zijn naam aan een vroegere eigenaar: de Rooms-katholieke kerk van Rijsenburg. Een groot deel van de ooit woeste en onontgonnen gronden werden in de vroege twintigste eeuw omgevormd tot een landgoed. Jonker Lintelo de Geer laat er vanaf 1904 een neogothisch slot bouwen. Maar de grootste wijzigingen vonden plaats na de aankoop door de gemeente Zeist van de gronden. Vanaf 1917 werd er een volledig nieuwe wijk gebouwd, behoorlijk ruim opgezet en met een even ruim wegenplan. In de jaren dertig ontstaan de plannen voor een begraafplaats.

Flat en restaurant

Vanaf de jaren vijftig gaan de veranderingen hard in deze wijk. Honderden huizen worden gebouwd, waarvan een groot aantal bovenop elkaar: hier liggen onder andere de eerste flats van Zeist. Ook het oude slot krijgt een nieuwe bestemming. De roemruchte Bilderberg Groep (van de politiek getinte Bilderberg conferenties) start er in 1947 een restaurant. Tegenwoordig is er gelukkig rondom Zeist nog goed te zien hoe het landschap was, voor de ontginning en stadsuitbreidingen. Tussen de nieuwe wijken in het oosten (zoals Kerkenbosch) en het aangrenzende Driebergen liggen nog hectaren van heide en bossen die even terugvoeren naar de negentiende eeuw, toen dit landschap zich uitstrekte over de hele Heuvelrug.

Gemeentearchief Zeist, toegang 4: Gemeentebestuur Zeist (1906-1945), diverse inventarisnrs.

Idem, toegang 6: Gemeentebestuur Zeist (1946-1965), diverse inventarisnrs.

De Velpse agrarische ondernemingen Nieuwenhuis en Lubbers ondertekenden samen met Natuurmonumenten een convenant om gezamenlijk een inrichtingsplan te maken voor de Velperwaarden. In het plan wordt rekening gehouden met zowel de klimaat- en natuurontwikkeling in het gebied als met de belangen voor een gezonde, bedrijfseconomische en milieuverantwoorde agrarische bedrijfsvoering. (bron: Regiobodeonline.nl, foto: Natuurmonumenten)

In 1767

In het archief is ook een stuk te vinden over samenwerking op en bij de uiterwaarden. Uiteraard is een organisatie als Natuurmonumenten daarbij niet betrokken. Die geldt pas relatief recentelijk als grootgrondbezitter. Maar uit de tijd dat er over land alleen een akkoord werd gesloten tussen eigenaren van adel of uit burgerlijke milieus en boeren, dateert de overeenkomst uit 1767.

Partijen

Vier partijen blijken belangen te hebben in de Velpse uiterwaarden. Allereerst is daar Elisabeth van Riebeeck, de weduwe van of douairière Alexander Diederik, rijksvrijheer van Spaen. Vervolgens ontmoeten we mevrouw A. Huijgens, de weduwe van W.J. Menthen. Tenslotte zijn er twee instanties die gronden bezitten in de uiterwaarden: het St. Peters gasthuis en het St. Catharinae gasthuis, beide uit Arnhem. Allevier zijn ze geen eendagsvliegen als bezitters van de uiterwaarden. Zowel de familie Van Spaen als Menthen bezit op verschillende plaatsen in de provincie landerijen aan de rivier. Ook de gasthuizen kennen de specifieke eisen die worden gesteld aan het eigenaarschap van dergelijke landen: men dient te zorgen voor dijkonderhoud. De vier partijen sluiten daarom een overeenkomst tot onderhoud van de zomerdijk te Velp, zich verplichtend tot goede zorg voor de kwaliteit van de dijk ter bescherming van de uiterwaarden.

Inspiratie

Wat is hieraan nu inspirerend? In bijvoorbeeld de Waterstaat Workshop werken we niet alleen met de hoogte of de loop van dijken (die meten we vaak), maar ook met de juridische rol van dijken in het eigenaarschap en de relatie tussen eigenaars en waterschappen. Zo’n overeenkomst uit 1776 kan input zijn voor nieuwe opdrachten of kennisvragen in onze workshops. En we hebben het helaas niet na kunnen kijken, maar waarschijnlijk staan de kaarten van de uiterwaarden ook in het kaartenboek van het St. Catharinagasthuis. Alleen de ontdekking van dit (ons niet bekende) kaartenboek vinden we inspirerend. Hoe het ook zij, zo’n enkel stuk kan allerlei aanknopingspunten bieden in Het Leege Land. Daar kunnen we best even van genieten.

Gelders Archief, toegang 2001: Gasthuizen en gilden in Arnhem, inv. 180.

Vandaag

1680-1966 Aamsveen behoorde tot de kadastrale gemeente Lonneker, sectie F. Vanouds wordt het vooral en eigenlijk uitsluitend gebruikt voor de turfwinning, getuige ook de twee meldingen van een geschil rond het bezit van een veenkuil in het Aamsveen. Het is bekend dat er eeuwenlang veen werd gestolen uit het grote veengebied door de omwonende Nederlandse en Duitse boeren. De basis van het veen is te vinden in de bodemstructuur van het gebied. Hier ligt een 4 tot 7 meter dikke kleilaag, waardoor het water slecht wordt afgevoerd. Deze natte toestand van de bodem heeft het ontstaan van het veen bevorderd.

Tussen 1952 en 1956 heeft de Overijsselse Ontginningsmaatschappij nog 300 ha ontgonnen als één van de laatste grote ontginningen in Nederland. Bij de liquidatie van de ontginningsmaatschappij in 1966 stopte ook het werk in Aamsveen, waar in de tussenliggende 15 jaar ook niet veel ontgonnen was. In de archieven resten vooral de kadastrale kaarten van Aamsveen, die een beeld geven van de ontginning en perceelverdeling van zowel de ontginningen als het onontgonnen gebied.

Historisch Centrum Overijssel, diverse inventarisnrs.

Landgoed Warnsborn was in 1932 het eerste landgoed dat het Gelders Landschap aankocht Het huidige Warnsborn is onderdeel van het landgoederencomplex Marienborn in Arnhem Noord. Het is nu één van de oases die zorgen voor een lekker leven in de stad en voor veel inwoners de regelmatige uitvalsbasis vormt om te wandelen of te sporten.

Oorsprong

Het deel dat nu het landgoed Warnsborn omvat, heet vanouds het Laag Erf. Het Hoog Erf, dat eraan grenst, maakte enige tijd ook deel uit van het Warnsborn, maar het werd er later weer van afgesplitst. Zowel het Hoog Erf als het Laag Erf kwam al vroeg het in het bezit van het Sint Agnietenconvent in Arnhem. Na de reformatie werden veel kloostergoederen openbaar verkocht. De burgemeester van Arnhem, dr. Everhard Everwijn, kocht deze terreinen. Hij noemde het gebied de Warnsborn  en bouwde er een huis.

Landhuis

Na burgemeester Everwijn kreeg het landgoed in de loop der eeuwen verschillende eigenaars. In de negentiende eeuw kwam het in bezit van baron Roël van Hazerswoude. Hij verkocht het landgoed met het huis aan de familie de Bruyn. Deze familie liet het bestaande landhuis verbouwen in een neoclassicistische stijl. Een dochter uit de familie schonk het hele archief van het huis Warnsborn tezamen met dat van Huis Hulkestein in 1912 aan het Gelders Archief. Hierna wisselde het huis en landgoed weer enkele malen van eigenaar tot het in handen kwam van een exploitatiemaatschappij, die het landgoed wilde verkavelen voor villabouw.

Tegen deze plannen rezen felle protesten. De pas opgerichte vereniging Het Geldersch Landschap bemoeide zich er mee en met krachtige steun van velen, waaronder de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken en Landbouw. Jhr. Mr. Ch. Ruys de Beerenbrouck, konden de plannen van de exploitatiemaatschappij worden verijdeld en heeft Arnhem nog steeds een prachtig landgoed ten noordwesten van de stad.

Tweede Wereldoorlog

In de Tweede Wereldoorlog werd De Warnsborn gebruikt door de Duitsers als recreatieoord. In 1945 ging het huis door een brand verloren. Enige jaren bleef het in desolate toestand toestand liggen, maar in 1950 werd het huis herbouwd, waarna er een hotel in werd gevestigd. Door een genereuze schenking van mevrouw Barones Van Verschuer-van Balveren was het ook het Hoog Erf weer in het bezit gekomen van de Stichting Het Geldersch Landschap, zodat deze terreinen weer in een hand zijn verenigd.

Het landgoed vormt nu met andere landgoederen de uitwijk van de Arnhemse bevolking. Wie het gebied te voet wil verkennen, kan gebruik maken van de NS-wandeling Warnsborn.

Gelders Archief, toegang 440: Huis Warnsborn, totale inventaris.

Idem, Bouwdossiers, verschillende inventarisnrs.

Idem, Beeldbank, verschillende inventarisnrs.

Groningen Het verplanten van bomen is uiteraard van alle tijden. En de inspanning van het verplaatsen zelf was een stuk groter dan tegenwoordig, nu volwassen bomen en struiken met een enkele hijskraan op een wagen worden geladen. Zo vinden er in 1926 werkzaamheden plaats aan de Groningse Hereplein (zie foto). H. Zuidland, een  Groningense hovenier, neemt de klus aan om zes grote lindenbomen op het Hereplein te verplanten en één lindeboom bij de Oosterbewaarschool los te graven. Die boom moet hij ook overbrengen naar het Hereplein. Het Hereplein, zo rustig en gladgestreken op de bijgaande foto, zal behoorlijk overhoop hebben gelegen in die dagen.

Wegen Verreweg de belangrijkste reden voor het omplanten van volwassen bomen is de aanleg van wegen of het verleggen van de oorspronkelijke weg waarlangs ze staan. Tussen 1972 en 1974 ligt er bijvoorbeeld de klus van verplanting van de vele bomen in Vroenhof voor de aanleg van de provinciale weg van Maastricht-Meerssen-Heerlen.

Onenigheid Zoals met vrijwel alle ruimtelijke kwesties is ook met het verplanten van bomen de leefruimte van de mens in het geding. En daarover maken we onenigheid. In 1722 dreigt de weduwe van de dominee van de Brielse Remonstrantse Broederschap de bomen in haar tuin te rooien en te verplanten. Ze zijn niet haar eigendom, maar van de kerk, die daartegen uiteraard in opstand komt.

Waterschap Bij het omplanten van bomen waarbij de openbare ruimte in het geding is, slaat de overheid vanouds terug: in 1792 stellen de dijkgraaf en hoogheemraden van de Alblasserwaard in een ordonnantie paal en perk aan het verplanten van bomen. Die activiteit bedreigt te vaak de kwaliteit van wegen en kades en snoept land af van de eigendommen van het waterschap.

Groninger Archieven, toegang 1611: Gemeentewerken, inventarisnr. 82.

Regionaal Historisch Centrum Limburg (RHCL), toegang 04.09 Provinciale griffie Limburg, inventarisnr. 4352.

Erfgoedcentrum DiEP (Dordrecht), toegang 533: Gemeente Papendrecht, inventarisnr. 2536.

Streekarchief Voorne-Putten, toegang 160: Remonstrantse Broederschap te Brielle, inventarisnr. 1.

Vandaag

1799-1802 Het inzicht voor goed dijkonderhoud kennen we in Nederland natuurlijk al eeuwen. Maar een forse investering in een vaststellen van 0-niveau langs een gehele rivier, dat is geen dagelijkse kost. Rond 1800 werd er voor het eerst zoiets ondernomen door de nieuwe Agent van Policie en Toezicht op de staat van dijken, wegen en wateren der Bataafsche Republiek. Onder andere langs de IJssel werd een volledige waterpassing uitgevoerd tussen 1799 en 1802. De rapporten hiervan geven niet alleen een beeld van de waterstaatkundige situatie van de rivier en de dijken, maar ook de historische geografie van het IJsselgebied wordt uitgebreid geregistreerd, tot de dijkhuisjes aan toe, waar de ambtenaren en officieren hun metingen hebben verricht.

Gelders Archief, toegang 16: Gewestelijke besturen in de Bataafs-Franse tijd, inventarisnr. 749, 750 en 751.

Idem, kaarten en afbeeldingen.

In Donkersloots Repertorium van Nederlandse Kaartmakers worden naast elkaar een vader en zoon Jan Wapperom genoemd, maar krijgt de vader geen eigen vermelding. Het valt niet mee om zonder uitgebreid onderzoek het werk van de vader te onderscheiden van de vermeende zoon Wapperom. Met een vermelde admissie van de vader in 1768, had deze tot zijn dood in 1828 (Papendrecht) een lang leven als landmeter. In 1814 schrijft de landmeter Jan Wapperom een memorie van het verdiepen van de haven van Ridderkerk, op bevel van kerkmeesters te Ridderkerk. Vader of zoon wordt ook in 1813 aangesteld als opzichter van de dijken en gorzen van de Goudswaard, of de Korendijk. Rond 1830 is in de archieven sprake van een landmeter H. Wapperom, maar alle vermeldingen van de Wapperom eind achttiende en begin negentiende eeuw, lijken van dezelfde Jan Wapperom te zijn . Wie meer weet, mag het zeggen…

Gemeentearchief Rotterdam, toegang 144: R.K. Parochiaal Armbestuur van Rotterdam, later Sint Laurensinstituut, inventarisnr. 1298.

Idem, toegang 1278: Hervormde Gemeente Ridderkerk, inventarisnr. 79.

Nationaal archief, toegang 3.21.08: Gecommitteerden en Rentmeesters Vlastienden, Dijken, Gorzen, Rietvelden en Schaftgelden van Goudswaard genaamd de Korendijk, zie introductie.

Idem, toegang 3.21.12: Archief van de NV Maatschappij Van Nassau la Lecq, inventarisnrs. 861 en 862.

Idem, toegang 4.FIDZ: Domeinkaarten afkomstig van het Ministerie van Financiën, inventarisnrs. 265 en 266.
Idem, toegang 4.KIVI: Atlassen, Kaarten, Tekeningen, Prenten en Foto’s van het Koninklijk Instituut van Ingenieurs, inventarisnr. 297.

De Bock Eén van de officieren die een lange en rijke carièrre had, was Arnoldus Johannes de Bock (Grave 1740-’s-Gravenhage 1807). Vanaf zijn werkzaamheden in de jaren als extra-ordinair ingenieur, doorloopt hij alle niveaus van de militaire technische staf. Hij tekent tientallen kaarten en ontwerpen van vestingen of waterwerken, of hij is verantwoordelijk voor het tekenen ervan.

Holland Van 1784 tot 1795 is De Bock verantwoordelijk voor alle fortificatiën en waterwerken in Holland en West-Friesland. Ook in deze periode, als controlleur-generaal, tekent hij nog zelf kaarten, zoals die uit 1793 van de Franse stellingen aan de Moerdijk. Meestal vinden we hem echter terug als verantwoordelijk officier, bijvoorbeeld bij het werk met kapitein Dalhoff rond de (oude) Hollandse Waterlinie. In deze periode lijkt hij te behoren tot de patriotten, ofwel de hervormingsgezinden, die vooral onder Hollanders edn Uttrechtenaren zijn te vinden. In de Commissie van Defensie te Woerden (opgericht om de stad Utrecht en Holland te beschermen tegen de oude regenten), speelt hij immers een belangrijke rol, net als de al genoemde Dalhoff.

Bataafse republiek Met de ingenieurs Brunning en oude bekende Dalhoff houdt hij zich in de vroegste jaren van de Bataafse Republiek (1795-1798) ook bezig met de bescherming tegen de rivieren. Nederland had vrijwel jaar na jaar te lijden onder grote overstromingen in het rivierengebied. In 1798 en 1799 werkt de Bock opnieuw als controlleur-generaal. De functie is dan echter behoorlijk veranderd tot een burgerambt. De Bock verwerkt de vele eisen om schadevergoeding van burgers die geleden hadden onder de oorlogshandelingen in 1794 en 1795, toen de Fransen ons land veroverden.

Vader en zoon Volgens het Repertorium van Nederlandse Kaartenmakers maakt De Bock in 1805 nog kaarten van de Betuwe. Volgens ons zijn deze kaarten echter van de hand van zijn zoon, ook met de naam Arnoldus Johannes de Bock. De verwarring lijkt dan ook logisch, ware het niet dat het nauwelijks voorstelbaar is dat onze A.J. de Bock op 65-jarige leeftijd nog als kapitein-ingenieur door het leven gaat. Om zijn zoon toch enige roem te gunnen, wordt dit artikel geïllustreerd met zijn portret. Enigszins opportunistisch is dat wel: van zijn vader, wiens lange carrière we hier als onderwerp hebben, ontbreekt een beschikbaar portret…

Nationaal Archief: alle documenten over A.J. de Bock, zijn te vinden in dit zoekresultaat. De kaarten die waarschijnlijk door zijn zoon zijn getekend, vindt u ook in het Nationaal Archief, in inventaris 4.OSK Situatiekaarten. Zie eventueel ook de vermelding van A.J. de Bock in het Repertorium van Nederlandse kaartenmakers.